แตงโมเป็นผลไม้ที่สร้างรายได้ เสริมให้แก่เกษตรกรในจังหวัดยโสธร นอกเหนือจากรายได้หลักจากการทำนา ปัจจุบันชาวบ้านส่วนมากจะผลิตแตงโมในระบบเคมี ซึ่งส่งผลกระทบต่อผู้ปลูก ผู้บริโภค และสิ่งแวดล้อม ชาวบ้านกลุ่มเล็กๆ ที่ตระหนักในเรื่องพิษภัยจากสารเคมี ที่บ้านเชียงเพ็ง ต.เชียงเพ็ง อ.ป่าติ้ว จ.ยโสธร ในนาม “กลุ่มคนทำจริง” จึงได้ทดลองศึกษาวิจัยเรื่อง การปลูกแตงโมอินทรีย์ให้ได้คุณภาพดี เพื่อศึกษาเรียนรู้ โดยเริ่มตั้งแต่ เทคนิคขั้นตอนการทำปุ๋ยหมัก, การเตรียมดิน, การเตรียมเมล็ดพันธ์, น้ำหมักไล่แมลง, ฮอร์โมนเร่งการเจริญเติบโต ในกระบวนการผลิตแบบอินทรีย์ รวมทั้งเกษตรกรที่เข้าร่วมวิจัยได้เรียนรู้อย่างมีส่วนร่วม ร่วมคิดร่วมทำ ร่วมทดลอง และร่วมรับผลจากแปลงศึกษาทดลอง นำมาวิเคราะห์ สังเคราะห์ จัดทำรายงานองค์ความรู้ ในการปลูกแตงโมอินทรีย์ให้ได้คุณภาพดี

                โดยมีศูนย์ประสานงานวิจัยเพื่อท้องถิ่นชุดเกษตรอินทรีย์ เป็นพี่เลี้ยงสนับสนุนการดำเนินงานวิจัย และกองทุนสนับสนุนการวิจัยเพื่อท้องถิ่น (สกว.)  เป็นผู้ให้ทุนสนับสนุน งานวิจัยเริ่มต้นโดยการชี้แจงโครงการต่อชุมชน และออกแบบเครื่องมือเก็บข้อมูล โดยทีมวิจัยได้เชิญผู้นำชุมชน กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ปราชญ์ชาวบ้าน โรงเรียน ผู้นำองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเข้าร่วม ทีมงานได้วางแผนรวมกัน แบ่งบทบาทหน้าที่ ช่วงแรกของการดำเนินงาน เป็นการเก็บข้อมูลบริบทชุมชน สถานการณ์ทุกด้านในชุมชน เก็บข้อมูลวิธีการปลูกแตงโมอินทรีย์ ตั้งแต่การเลือกแปลงทดลอง เลือกวัตถุดิบในการทำปุ๋ยหมัก เช่น มูลไก่ มูลวัว แกลบเน่า ละอองข้าว รำอ่อน ต้นถั่วลิสสง  รวมถึงการลงมือปฎิบัติการจริง โดยการนำต้นถั่วลิสสงที่คัดเอาเมล็ดออกแล้ว นำมาสับเป็นท่อนๆ ยาว 6 นิ้ว หลังจากนั้นนำวัตถุดิบทั้งหมดมากองรวมกัน นำน้ำเปล่าที่ผสมน้ำหมักปลาและกากน้ำตาล มาใส่บนกองปุ๋ยหมัก ใช้รถไถเดินตาม ฝานไถ หัวหมูไถวนกองปุ๋ย เพื่อคลุกเคล้าน้ำปุ๋ยหมักให้เข้ากัน ปุ๋ยหมักที่ดีต้องไม่เปียก ไม่แห้งเกินไป เพราะถ้าแห้งเกินไปปุ๋ยหมักจะไหม้ แต่ถ้าเปียกเกินไปก็จะทำให้เน่า ซึ่งจะมีผลต่อพืชได้

 เรื่องการดูแลรักษานั้น ทีมวิจัยแบ่งออกเป็น 6 กลุ่ม ๆ ละ3-4 คน มีหน้าที่เตรียมสมุนไพรไล่แมลง เตรียมแบบฟอร์มเก็บข้อมูล โดยหมุนเวียนกันทุกๆ 3 วัน เพื่อไปดูแปลง 1 ครั้ง พร้อมจดบันทึกการเจริญเติบโต จากการเรียนรู้ร่วมกันในแปลงทดลอง พบว่านักวิจัยชาวบ้านเป็นคนที่ช่างสังเกต และจากการที่ต้องหามติในการดูแลแปลงทดลองร่วมกัน จึงทำให้เรียนรู้ในการคิดค้นสูตรปุ๋ยหมักน้ำสมุนไพรไล่แมลง สิ่งเหล่านี้ทำให้รู้เพิ่มขึ้นว่า น้ำฮอร์โมนสกัดจากผลไม้สุก จะช่วยเร่งการเจริญเติบโตของผลแตงโม  

                จากทีมนักวิจัยชาวบ้านประมาณ 20 คน ขยายวงเป็น 26 ครอบครัว และยังขยายต่อไปยังนักเรียนโรงเรียนบ้านเชียงเพ็ง ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 และ 3 เด็กนักเรียนเหล่านี้ได้ขยายความรู้ต่อไปยังผู้ปกครอง ในเรื่องการทำปุ๋ยหมักไว้ใช้เองในครัวเรือน ขณะที่ระดับตำบล องค์การบริหารส่วนตำบล โดยนายประไชยชาญ เขื่อนคำ นายกองค์การบริหารส่วนตำบลเชียงเพ็ง เล็งเห็นความสำคัญเป็นอย่างยิ่ง จึงได้จัดสรรงบประมาณจำนวน 30,000 บาท เพื่อสนับสนุนโครงการฯ

          แตงโมอินทรีย์คุณภาพดี ที่บ้านเชียงเพ็ง เป็นหนึ่งในหลายตัวอย่างที่ดี ในการหาทางออกเรื่องการแก้ปัญหาความยากจน ลดรายจ่ายเพิ่มรายได้แก่คนในชุมชน โดยใช้หลักร่วมคิดร่วมทำของคนในชุมชนเอง ขณะเดียวกันก็สามารถหาความร่วมมือจากองค์กรภายนอกมาช่วยสนับสนุนอย่างพอเหมาะพอควร เพื่อให้โครงการฯ ประสบความสำเร็จ โครงการเล็กๆ แบบนี้สมควรได้รับการส่งเสริมอย่างยิ่งจากภาครัฐ... (มากกว่าการแก้ปัญหาความยากจนด้วยอภิมหาโครงการผันน้ำโขง-ชี-มูล / บก.)

แตงโมคุณภาพดี บ้านเชียงเพ็ง         คุณพรทิพย์ ถาบรรแก้ว     

องค์กรเกษตรอินทรีย์เพื่อการเรียนรู้ จังหวัดยโสธร